| تحلیل تطبیقی سازه‌ی ذهنی‌سازی و یقظه در اندیشه اسلامی: تبیین مدل تلفیقی خودآگاهی هشیارانه |
| کد مقاله : 1154-QURANPSY (R1) |
| نویسندگان |
|
مجید قندی زاده * دانش‌پژوه دکتری موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ره |
| چکیده مقاله |
| هدف: پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی سازه‌ی «ذهنی‌سازی» در روانشناسی پویشی و مفهوم «یقظه» در عرفان اسلامی انجام شده است تا الگویی تلفیقی برای ارتقای خودآگاهی و هشیاری روانی-معنوی ارائه دهد. روش: این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از روش «تحلیل کیفی محتوای متون دینی» انجام شد. جامعه متنی شامل آثار کلیدی عرفای اسلامی و متون مرجع حوزه ذهنی‌سازی بود. داده‌ها از طریق مشاهده نظام‌مند واژگانی، استخراج گزاره‌های روان‌شناختی و پردازش شبکه‌ای تحلیل شدند. یافته‌ها: تحلیل‌های تطبیقی نشان داد که میان «هشیاری از حالات پیش‌ذهنی‌سازی» و «هشیاری از خواب غفلت (یقظه)» اشتراکات ساختاری وجود دارد. هر دو سازه بر اهمیت «موضع ندانستن/حیرت»، «کنجکاوی اصیل» و نقش «رابطه ایمن (دلبستگی/ارادت)» به عنوان بستر تحول تأکید دارند. با این حال، تفاوت‌های بنیادینی در منشأ هشیاری (تعامل انسانی در برابر نفخه ملکوتی)، قلمرو آگاهی (روابط بین‌فردی در برابر ابعاد متعالی وجود) و غایت (سازگاری اجتماعی در برابر فناء فی الله) شناسایی شد. نتایج پژوهش منجر به طراحی مدل «خودآگاهی هشیارانه» گردید که نشان می‌دهد تقویت ذهنی‌سازی می‌تواند به عنوان مرحله‌ی «تخلیه»، کدورت‌های روانی را مرتفع ساخته و بستر را برای تابش نور یقظه فراهم کند. همچنین، تکنیک «مراقبه عرفانی» به عنوان ابزاری برتر برای ارتقای «کنش تأملی» پیشنهاد شد. این یافته‌ها به درمانگران، به‌ویژه در کار با مراجعان مذهبی، کمک می‌کند تا از استعاره‌های عرفانی برای تعمیق فرآیند درمان و گذر از تنظیم هیجان دنیوی به سوی آرامش وجودی (اخبات) بهره بگیرند. |
| کلیدواژه ها |
| ذهنی‌سازی، یقظه، عرفان اسلامی، خودآگاهی، کنش تأملی، دلبستگی، بیداری. |
| وضعیت: پذیرفته شده |
