| «مسجد به مثابه زیستبوم رشد: نقد نظریههای «محیطهای حامی رشد» در روانشناسی مدرن و ارائه نظریه «قربِ مکانِ عبادت» بر اساس مراتب نفس در قرآن» |
| کد مقاله : 1381-QURANPSY |
| نویسندگان |
|
محسن تقی زاده * مسئول علمی حوزه علمیه امام خمینی ،سطح۳حوزوی،فقه و اصول،حوزه علمیه خراسان،ایران، مشهد |
| چکیده مقاله |
| پژوهش حاضر با هدف نقد نظریههای روانشناسی مدرن درباره «محیطهای حامی رشد» و ارائه نظریه بدیلی مبتنی بر قرآن با عنوان «قرب مکان عبادت» انجام شده است. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی از نوع تلخیصی و قیاسی با رویکرد اجتهادی است. ابتدا مفاهیم کلیدی در نظریه بومشناختی برونفنبرنر و نظریه خودتعیینکنندگی دسی و رایان بازخوانی و سپس بر اساس معیارهای حکمت متعالیه و روانشناسی اسلامی نقد شدند. در ادامه با استفاده از روش تفسیر موضوعی قرآن و مراجعه به تفاسیر المیزان، تسنیم و نمونه، آیات مرتبط با «قرب»، «مسجد»، «نفس» و «مراتب آن» (نفس امّاره، لوّامه، مطمئنه) استخراج و تحلیل گردیدند. یافتههای بخش نخست نشان داد نظریههای غربی به چهار دلیل عمده دچار ناکارآمدی در تبیین کارکرد مسجد هستند: فروکاهش حیث قربی به حیث رابطهای، غفلت از مراتب نفس و رشد عمودی، نادیده گرفتن عامل غیبی و برکات مکان، و خودبسندگی روششناختی. یافتههای بخش دوم به کشف «نظریه قرب مکان عبادت» انجامید که مسجد را نه یک نهاد اجتماعی، بلکه «زیستبوم مراتب نفس» تعریف میکند. این نظریه دارای سه سطح است: مسجد به مثابه بازدارنده نفس امّاره (قرب بازدارنده)، بازخواستکننده نفس لوّامه (قرب بازخواستکننده) و آرامشبخش نفس مطمئنه (قرب آرامشبخش). نوآوری پژوهش در ارائه یک مدل قرآنیِ بومی برای طراحی مساجدِ رشدآفرین و نقد بنیادین مفهوم «محیط حامی رشد» از منظر مراتب نفس است. این مقاله برای متخصصان روانشناسی اسلامی، معماران مساجد و برنامهریزان شهری کاربرد دارد. |
| کلیدواژه ها |
| مسجد، زیستبوم رشد، قرب مکان عبادت، مراتب نفس در قرآن، روانشناسی اسلامی، نقد نظریه محیطهای حامی رشد. |
| وضعیت: پذیرفته شده |
