| الهیات آسیب روانی در قرآن کریم؛ بازسازی الگویی سه‌سطحی برای تبیین آشفتگی‌های روانی، معنوی و اخلاقی انسان |
| کد مقاله : 1469-QURANPSY (R1) |
| نویسندگان |
|
آرش رجبی *1، سیده معصومه طباطبایی2 1دانشگاه امیرکبیر 2دانشگاه امیر کبیر |
| چکیده مقاله |
| سلامت و اختلال روانی در روان‌پزشکی و روانشناسی معاصر عمدتاً در چارچوب مدل زیستی–روانی–اجتماعی و نظام‌های تشخیصی چون DSM و ICD تبیین می‌شود. با وجود کارآمدی این رویکردها در توصیف و درمان اختلالات، برخی پژوهشگران فلسفه روان‌پزشکی و روانشناسی دین بر محدودیت این الگوها به ساحت‌های کارکردی و غفلت از ابعاد وجودی، معنایی و غایت‌شناختی انسان تأکید دارند. پژوهش حاضر می‌کوشد با بازخوانی دستگاه مفهومی قرآن، چارچوبی وجودی–معنایی برای فهم سطوح آسیب روانی ارائه دهد. این پژوهش کیفی و بنیادی، با روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار بر پیکره‌ای از آیات قرآن، همراه با تحلیل تفسیری–ساختاری و مثلث‌سازی تفاسیر معتبر انجام شده و با تمرکز بر مفاهیم نفس، قلب، مرض، رجس و غی، به بازسازی شبکه معنایی آسیب انسانی پرداخته است. یافته‌ها سه سطح تحلیلی را در منظومه قرآنی نشان می‌دهد: کژکارکردی قوای نفس و آشفتگی‌های غیرارادی ادراکی، هیجانی یا رفتاری؛ گسست معنوی–وجودی در نسبت انسان با خداوند که با «مرض القلب» بیان شده؛ و تثبیت تدریجی گرایش‌های انحرافی و رذایل اخلاقی در شخصیت که با رجس و غی تحلیل می‌شود. قرآن میان اختلالات کارکردی، بحران‌های معنوی و انحرافات اخلاقی تمایز قائل شده و هر را در سطحی متفاوت از حیات انسانی تبیین می‌کند. در این چارچوب، آسیب روانی نه فقط پدیده‌ای زیستی یا رفتاری، بلکه در نسبت انسان با فطرت، معنا، حقیقت و هدایت الهی فهم می‌شود. الگوی پیشنهادی که تفسیری–مفهومی است و نیازمند اعتبارسنجی تجربی آتی، امکان گفت‌وگو میان الهیات اسلامی و علوم روان‌شناختی را برای فهمی چندلایه و فرهنگ‌حساس از سلامت روان فراهم می‌آورد. |
| کلیدواژه ها |
| آسیب روانی، سلامت روان، قرآن کریم، مرض القلب، فلسفه روان‌پزشکی |
| وضعیت: پذیرفته شده |
