| نقش تنظیم‌گر مناسک دینی (نماز، ذکر و دعا) در تنظیم هیجان و کاهش ولع مصرف: یک مطالعه توصیفی - تحلیلی |
| کد مقاله : 1473-QURANPSY |
| نویسندگان |
|
زکیه نجاریان * استادیار دانشگاه معارف قرآن و عترت |
| چکیده مقاله |
| اختلال سوءمصرف مواد، به‌ویژه به دلیل پدیده ولع مصرف و عود مکرر، یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه سلامت روان به شمار می‌رود. اگرچه پژوهش‌های معاصر بر نقش مداخلات شناختی، عصب روان‌شناختی و معنویت‌محور در کاهش ولع مصرف تأکید کرده‌اند، هنوز سازوکارهای اثرگذاری مناسک دینی اسلامی بر تنظیم هیجان و مهار ولع مصرف به‌صورت نظام‌مند تبیین نشده است. هدف پژوهش حاضر، تبیین و تحلیل نقش مناسک دینی شامل نماز، ذکر و دعا در تنظیم هیجان و کاهش ولع مصرف در افراد وابسته به مواد است. این پژوهش از نظر هدف، بنیادی - توسعه‌ای و از نظر روش، توصیفی - تحلیلی با رویکرد اسنادی است. داده‌ها از طریق تحلیل منابع معتبر روانشناسی اسلامی، علوم اعصاب، روانشناسی بالینی اعتیاد و متون اسلامی گردآوری و با بهره‌گیری از تحلیل محتوای کیفی بررسی شدند. یافته‌ها نشان داد که مناسک دینی از طریق چهار سازوکار میانجی شامل:۱) تعدیل پاسخ‌های فیزیولوژیک استرس و فعال‌سازی سیستم عصبی پاراسمپاتیک،۲) بازسازی نظام توجه و کاهش سوگیری‌های شناختی نسبت به مواد،۳) تنظیم هیجان و تقویت عواطف مثبت معنوی و۴) افزایش خودکارآمدی و بازسازی شناختی، به کاهش ولع مصرف کمک می‌کنند. همچنین حضور قلب و قصد آگاهانه به‌عنوان متغیرهای تعدیل‌کننده، نقش مهمی در افزایش اثربخشی این مناسک ایفا می‌کنند. پیوند میان مفاهیم روانشناسی اسلامی و یافته‌های عصب‌روان‌شناختی، چارچوبی تحلیلی و آزمون‌پذیر برای تبیین کارکرد درمانی مناسک دینی فراهم می‌سازد. براین‌اساس، ادغام هدفمند مناسک دینی با مداخلات مبتنی بر شواهد در درمان اعتیاد می‌تواند زمینه طراحی پروتکل‌های درمانی بومی، مکمل و مؤثر در کاهش ولع مصرف و پیشگیری از عود را فراهم سازد. |
| کلیدواژه ها |
| مناسک دینی، نماز، ذکر، دعا، تنظیم هیجان، ولع مصرف، اعتیاد، روانشناسی اسلامی. |
| وضعیت: پذیرفته شده |
