| رشد و تحول انسان در منظومه قرآن و روانشناسی اسلامی: تبیین مراحل، عوامل و غایت کمال انسان |
| کد مقاله : 1491-QURANPSY |
| نویسندگان |
|
محمد رضا افروغ * دانشگاه فرهنگیان |
| چکیده مقاله |
| مسئله رشد و تحول انسان از بنیادی‌ترین مسائل مشترک میان قرآن، علوم انسانی و روانشناسی است؛ با این تفاوت که قرآن، برخلاف بسیاری از رویکردهای روان‌شناختی جدید، رشد را صرفاً فرایندی زیستی، شناختی یا اجتماعی نمی‌داند، بلکه آن را حرکتی چندساحتی و غایت‌مند از وضعیت بالقوه انسانی به سوی شکوفایی فطری، تزکیه نفس، تقوا، اطمینان قلب و قرب الهی تلقی می‌کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از تحلیل مفهومی آیات قرآن، منابع تفسیری و آثار اندیشمندان اسلامی و نیز مطالعات معاصر روانشناسی اسلامی، درصدد تبیین مراحل، عوامل، موانع و غایت رشد انسان است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در منظومه قرآنی، انسان دارای ساختاری چندلایه شامل جسم، نفس، عقل، قلب و روح است و رشد حقیقی زمانی تحقق می‌یابد که این ساحت‌ها در چارچوب توحید و اخلاق با یکدیگر هماهنگ شوند. مفاهیمی همچون فطرت، عقل، اختیار، نفس اماره، نفس لوامه، توبه، تزکیه، تقوا، ذکر و نفس مطمئنه را می‌توان اجزای یک فرایند پویا و غیرخطی در تحول انسان دانست. همچنین، پژوهش‌های جدید روانشناسی اسلامی، از جمله دیدگاه Rothman و Coyle، نظریه قرآنی شخصیت Abu-Raiya، الگوی مراحل رشدHashimو مدل QALB ازKeskin، امکان بازسازی علمی‌تر این نظام مفهومی را فراهم کرده‌اند. بر اساس یافته‌ها، می‌توان الگوی «رشد یکپارچه توحیدی» را پیشنهاد کرد که در آن رشد شناختی، هیجانی، اخلاقی، اجتماعی و معنوی در یک نظام منسجم و غایت‌محور قرار می‌گیرند. غایت نهایی این فرایند، صرفاً سازگاری روان‌شناختی یا رضایت شخصی نیست، بلکه رسیدن به فلاح، آرامش وجودی، عبودیت آگاهانه و قرب الهی است. |
| کلیدواژه ها |
| رشد انسان، تحول شخصیت، قرآن، روانشناسی اسلامی، فطرت، نفس، تزکیه، تقوا، نفس مطمئنه، کمال انسانی. |
| وضعیت: پذیرفته شده |
