تفاوت میان ترس ناسازگارانه از جهنم و خوف دینی سازنده از منظر روان‌شناختی با تأکید بر آیات قرآن کریم

کد مقاله : 1501-QURANPSY

نویسندگان

مهری چنگی آشتیانی * هیات علمی

چکیده مقاله

ترس از مجازات اخروی یکی از مؤلفه‌های مهم برخی نظام‌های دینی است، اما از دیدگاه روان‌شناختی، هر نوع ترس دینی را نمی‌توان یکسان تلقی کرد. هدف پژوهش حاضر، تبیین تفاوت میان «خوف دینی سازنده» و «ترس ناسازگارانه از جهنم» با تأکید بر آموزه‌های قرآن کریم و یافته‌های روان‌شناسی دین است. پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع اسنادی، آیات قرآن کریم و پژوهش‌های تجربی حوزه روان‌شناسی دین انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که خوف دینی سازنده با مفاهیمی همچون مسئولیت‌پذیری، خودتنظیمی، توبه، امید به رحمت الهی، اصلاح رفتار و احساس معنا همراه است؛ در حالی که ترس ناسازگارانه از جهنم با نگرانی افراطی، احساس گناه ناتوان‌کننده، اشتغال مذهبی ارتباط پیدا می‌کند. قرآن کریم ضمن تأکید جدی بر عذاب اخروی، هم‌زمان بر رحمت گسترده خداوند، امکان توبه، امید و عدم یأس تأکید می‌کند. از این منظر، خوف دینی هنگامی سازنده است که به اصلاح و رشد اخلاقی منجر شود و در تعادل با «رجاء» قرار گیرد؛ اما زمانی که به ترس مزمن، احساس بی‌ارزشی، تصویر تنبیه‌گر و غیرقابل‌بخشش از خدا، یا رفتارهای اجباری تبدیل شود، می‌تواند از کارکرد دینی سازنده فاصله گرفته و با سلامت روان ناسازگار شود. یافته‌های پژوهش‌های تجربی نیز از تمایز میان مقابله دینی مثبت و منفی حمایت می‌کنند. بنابراین، تفاوت اساسی میان این دو نوع ترس را باید نه صرفاً در «وجود ترس»، بلکه در شدت، تداوم، تفسیر شناختی، پیامد رفتاری و نسبت آن با امید، رحمت و کارکرد روزمره فرد جست‌وجو کرد.

کلیدواژه ها

:خوف دینی، ترس از جهنم، سلامت روان، قرآن کریم، وسواس مذهبی

وضعیت: پذیرفته شده