طمأنینه وجودی در قرآن کریم: صورت‌بندی یک مدل مفهومی سه‌لایه و مقایسه نظری با رویکردهای معاصر روان‌شناسی

کد مقاله : 1533-QURANPSY

نویسندگان

پریسا اعتمادفر *، پیام عباسی دانشگاه اصفهان

چکیده مقاله

از منظر انسان‌شناسی اسلامی، سلامت روان را نمی‌توان صرفاً به نبود اختلال یا تجربه هیجان‌های مثبت محدود کرد؛ باورهای دینی، معنا، عمل عبادی، فضیلت اخلاقی و رابطه انسان با خداوند نیز در فهم سلامت و کارکرد مطلوب انسان نقش دارند. مسئله اصلی آن است که با وجود مطالعات پیشین در روان‌شناسی اسلامی، نسبت نظری میان این ابعاد و نقش مفاهیم قرآنی مرتبط با آن‌ها هنوز در قالب یک چارچوب منسجم صورت‌بندی نشده است. هدف این پژوهش سازمان‌دهی نظری مجموعه‌ای از مفاهیم قرآنی منتخب، تبیین نقش نظری آنها در تحلیل سلامت روان در قرآن کریم، و مقایسه کارکردی محدود آنها با رویکردهای روان‌شناسی معاصر است، بدون تقلیل آنها به سازه‌های متعارف روان‌شناختی. پژوهش با رویکردی نظری و توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است؛ واحد تحلیل، مفهوم قرآنی در سیاق آیه و زمینه تفسیری آن بر پایه تفسیر The Study Quran بوده و آیات مرتبط تحلیل و با ادبیات روان‌شناسی معاصر مقایسه شده‌اند. حاصل تحلیل، مدلی مفهومی سه‌لایه است: «مبانی شناختی ـ اعتقادی»، «فرایندهای تنظیم‌گر»، و «فضایل وجودی». این لایه‌ها نقش‌های نظری متفاوتی دارند و ترتیب آنها بیانگر مسیری مرحله‌ای یا رابطه علّی میان مؤلفه‌ها نیست. بر همین اساس، «طمأنینه وجودی» به‌عنوان پیامدی نظری برای توصیف انسجام نسبی میان جهان‌بینی دینی، معنای تجربه، شیوه مواجهه و عمل فرد و رابطه او با خداوند پیشنهاد می‌شود. مدل حاضر ماهیتی نظری و اکتشافی دارد و ارزیابی آن به پالایش مفهومی، اعتبارسنجی کیفی، توسعه ابزار سنجش و آزمون تجربی روابط پیشنهادی نیاز دارد.

کلیدواژه ها

طمأنینه وجودی، قرآن کریم، سلامت روان، روان‌شناسی اسلامی، معناپردازی

وضعیت: پذیرفته شده